9 giờ sáng 8-4-1975, như mọi ngày, tôi (lúc đó là cậu học sinh lớp 11) lóc cóc đạp xe trên đường Hồng Thập Tự (nay là Nguyễn Thị Minh Khai) đi học Anh văn, đến ngang Xẹc Tây (sân quần vợt Cercle Sportif Saigonnais, nay là Cung văn hóa Lao Động) thì bị kẹt cứng trong dòng xe cộ. Gian nan lắm tôi quày quả trở về vì mọi ngả đường quanh dinh Độc Lập đều bị lính lăm lăm súng ống, chặn ba-ri-e. Nghe đài mới biết, trước đó 1 giờ dinh Độc Lập bị máy bay ném bom! Một chuyện kinh thiên động địa. Sau đó, người Sài Gòn mới biết dinh Tổng thống Việt Nam Cộng Hòa (VNCH) bị trung úy phi công VNCH Nguyễn Thành Trung, một chiến sĩ cách mạng hoạt động bí mật trong hàng ngũ địch, đã dùng chính máy bay của không lực VNCH ném hai trái bom xuống dinh Độc Lập, làm hư hỏng sân bay trực thăng và khu vực cầu thang trung tâm ở tầng hai của dinh. Từ chính biến đó, dinh Độc Lập, sau này là hội trường Thống Nhất đã gây ấn tượng lớn trong tôi. Như bao người dân Sài Gòn khác, tôi chú tâm tìm hiểu về dinh thự đặc biệt này.

Dinh Độc Lập nguyên là dinh Norodom của Thống đốc Nam kỳ, xây dựng hoàn tất trong thời Pháp thuộc năm 1871. Khi Ngô Đình Diệm lấy nơi đây làm dinh tổng thống VNCH, ông đổi tên là dinh Độc Lập. Sau khi dinh tổng thống bị phe đảo chính thuộc không quân VNCH ném bom ngày 27-2-1962, ông Diệm cho san bằng và ngày 1-7-1962 khởi công xây dựng dinh Độc Lập mới theo đồ án thiết kế của kiến trúc sư (KTS) Ngô Viết Thụ, người Việt Nam đầu tiên đoạt giải Khôi nguyên La Mã về kiến trúc. Trong khi dinh Độc Lập đang xây dựng thì biết bao biến cố chính trị xảy ra quanh nó. Ông Diệm bị phe đảo chính lật đổ. Ngày 31-10-1966 Nguyễn Văn Thiệu lúc đó là trung tướng VNCH, chủ tịch Ủy ban lãnh đạo quốc gia cùng ông Nguyễn Cao Kỳ - thiếu tướng VNCH, chủ tịch Ủy ban hành pháp trung ương đã chủ tọa lễ cắt băng khánh thành dinh Độc Lập mới. Trớ trêu thay, dù là người khởi xướng xây dựng nhưng Ngô Đình Diệm lại không được sống trong dinh Độc Lập mới một ngày nào, người sống ở đây lâu nhất, suốt 8 năm (10-1967 đến 21-4-1975) lại là ông Thiệu!

Ngày 30-4-1975 lịch sử lại sang trang ngay tại dinh thự đặc biệt này khi chiếc xe tăng T-54B số hiệu 843 do trung úy quân Giải phóng, Đại đội trưởng Bùi Quang Thận chỉ huy và xe tăng T-59 số hiệu 390 do trung úy, Chính trị viên đại đội Vũ Đăng Toàn chỉ huy đã húc tung cổng chính, tiến vào sân dinh Độc Lập. Đúng 11 giờ 30 phút cùng ngày lá cờ vàng ba sọc đỏ của VNCH bị hạ xuống, lá cờ của Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam được kéo lên, kết thúc 30 năm kháng chiến trường kỳ của dân tộc Việt Nam. Dinh Độc Lập là nơi chứng kiến nhiều biến động lịch sử nhất.

Dinh Độc Lập có lối kiến trúc độc đáo, hoành tráng, kết hợp hài hòa giữa hai phong cách kiến trúc Đông - Tây. Dinh thự này kỳ vĩ còn vì nghệ thuật kiến trúc quá độc đáo, có một không hai mà tác giả thiết kế, KTS Ngô Viết Thụ, đã gởi gắm vào. Là KTS tốt nghiệp ở phương Tây, nhưng Ngô Viết Thụ uyên bác về văn hóa VN và cả Nho học nên ông đã dùng thủ pháp chiết tự chữ Hán trong thiết kế dinh. Chính KTS đã lý giải: tổng thể mặt bằng của dinh mang hình chữ Cát (may mắn, tốt lành). Mặt tiền dinh, các ban công lầu 2, lầu 3 kết hợp với mái hiên lối vào chính cùng hai cột bằng gỗ nằm dưới mái hiên tạo thành hình chữ Hưng (nước nhà hưng thịnh). Các nét ngang của nóc bằng trên đỉnh, ban công danh dự, mái hiên lối vào tiền sảnh tạo thành hình chữ Tam (dân chủ hữu tam - viết nhân, viết minh, viết võ). Ba nét gạch ngang nối liền nét sổ dọc ở mặt tiền dinh tạo thành chữ Vương (vương đạo). Cột cờ trên mái như nét chấm trên chữ “Vương” tạo thành chữ Chủ (chủ quyền đất nước)...

Điểm độc đáo mà dinh Độc Lập luôn gây ấn tượng mạnh với khách tham quan chính là “bức rèm hoa đá”. “Bức rèm” là hệ thống lam nắng bao phủ suốt mặt tiền dinh mang hình khối cách điệu như các đốt của cây trúc gợi nhớ đến làng quê VN. Hàng rèm hoa đá dọc ngang mạnh mẽ lẫn dịu dàng, mềm mại là tác phẩm của điêu khắc sư Nguyễn Văn Thế, Á nguyên giải La Mã về điêu khắc. Bức rèm hình đốt trúc không chỉ đặc sắc về hình thể, nó còn là một biện pháp kỹ thuật để thu được tối đa ánh sáng mặt trời phía đông trong khi mặt tiền dinh thự quay về hướng đông - bắc ít mặt trời.

Thiết kế dinh Độc Lập, KTS Ngô Viết Thụ còn chú ý đến chất liệu, màu sắc, chi tiết trang trí nội thất. Trong dinh có 4.000 ngọn đèn các loại, hàng chục tác phẩm mỹ thuật quý gồm đồ gốm sứ, tranh sơn mài, thảm, rèm, bàn ghế, vật dụng... đều có mô-típ trang trí gợi nhớ các họa tiết cổ truyền trong nhà cửa, đền chùa, cung điện Việt Nam cho đến những bức phù điêu, tượng đắp nổi, chạm trổ trên gỗ, thép uốn, tay nắm con triện, tay vịn cầu thang... đều mang dáng dấp Việt. Ngày nay, trong dinh vẫn còn giữ hầu như nguyên vẹn nội thất của công trình. Như vậy, ở đây màu sắc, chất liệu, chi tiết, vật dụng... có giá trị dẫn dắt những vấn đề về tâm thức - tình cảm, ý nghĩa biểu hiện tượng trưng dẫn đến cảm nhận về một phong cách kiến trúc riêng biệt, đặc thù và có chiều sâu.

Ngày 25-6-1976, dinh Độc Lập được Bộ Văn hóa đặc cách công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Ngày 12-8-2009, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ký quyết định số 1272/QĐ-TTg công nhận dinh Độc Lập là di tích quốc gia đặc biệt. Ngày nay, di tích lịch sử dinh Độc Lập do cơ quan Hội trường Thống Nhất quản lý, có khuôn viên rộng, không gian xanh thoáng mát thích hợp với mọi người vừa đi tham quan vừa dạo chơi, thư giãn. Tại đây có đầy đủ các dịch vụ phục vụ khách tham quan như căn-tin, nhà nghỉ, quà lưu niệm, biểu diễn âm nhạc dân tộc...

Sau 36 năm giải phóng, sức thu hút của dinh thự này vẫn còn rất mạnh mẽ, được minh chứng với gần 900 ngàn khách tham quan trong năm 2010, trong đó hơn một nửa là khách nước ngoài; chỉ trong ba tháng đầu năm nay đã có hơn 100.000 khách Việt Nam và 130.588 khách nước ngoài đến thăm dinh Độc Lập. Với thành tích xuất sắc, năm 2010 tập thể Hội trường Thống Nhất đã được vinh dự nhận Cờ thi đua Chính phủ và Huân chương Lao động Hạng I.

-------------------------------------------------------------------------------------------

 ------------------------------------------------------------------------------------------